Kentsel Dönüşüm Tartışması

Son yıllarda İstanbul gibi büyük şehirlerde "kentsel dönüşüm" sıkça duyduğumuz bir kavram haline geldi. Bu kavramın gündemimize bu kadar yerleşmesinin başlıca nedeni, 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi'nin ardından eski yapı stokunun ne kadar büyük bir risk taşıdığının anlaşılmasıdır. Süreç, 2012'de yürürlüğe giren 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ile yasal bir çerçeveye kavuşturuldu. Bu projelerin temel amacı, eski ve depreme dayanıksız binaları yıkarak yerlerine modern ve güvenli yapılar inşa etmektir. Kağıt üzerinde bu fikir oldukça mantıklı görünüyor. Üstelik yıkıcı depremler yaşandıkça, özellikle de 6 Şubat 2023'teki Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından, toplumun bu konudaki hassasiyeti de arttı.

Ancak kentsel dönüşüm beraberinde birçok sosyal sorunu da getiriyor. Projeler genellikle mahallelerin dokusunu bozuyor, eski komşuluk ilişkilerini yok ediyor ve düşük gelirli aileleri şehir merkezlerinin dışına taşınmaya zorluyor. Yerine yapılan lüks konutlar ise çoğu zaman eski sakinlerin karşılayamayacağı fiyatlarla satışa çıkarılıyor. Kiracıların durumu daha da zordur. Bina sahibi olmadıkları için müzakerelerde neredeyse hiç söz hakları olmaz ve çoğu zaman kendilerine yeni bir ev aramak zorunda kalırlar.

Bir başka sorun, dönüşümün çoğu zaman yalnızca rantı yüksek bölgelerde hızla ilerlemesidir. Gerçekten riskli olduğu halde ekonomik açıdan cazip bulunmayan mahalleler ise sırasını beklemeye devam ediyor. Eleştirmenlere göre, can güvenliğinin öncelikli olması gereken bir süreçte kazanç beklentisinin belirleyici hale gelmesi kabul edilemez. Birçok uzmana göre riskli binalar yıllar önce sistemli bir şekilde güçlendirilmiş olsaydı, sonraki depremlerde yaşanan kayıplar çok daha az olabilirdi.

Bu nedenle, kentsel dönüşüm sadece binaların yenilenmesi olarak değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel bir mesele olarak ele alınmalıdır. Planlama sürecine mahalle sakinleri ne kadar çok katılırsa, ortaya çıkan sonuç da o kadar kalıcı ve kabul edilebilir olur. İnsanların anılarını ve sosyal bağlarını koruyan yerinde dönüşüm modelleri daha adil bir çözüm sunabilir. Kısacası, depreme dayanıklı binalar inşa etmek ertelenemez bir ihtiyaçtır; ancak bunu yaparken şehrin hafızasını silmemek de en az o kadar önemlidir.