Anadolu'nun Eşsiz Biyoçeşitliliği

Anadolu, Avrupa ile Asya arasında bir köprü konumunda bulunması, Afrika'ya görece yakınlığı ve son derece çeşitli iklim kuşaklarını barındırması sayesinde, ılıman kuşaktaki en zengin biyolojik çeşitlilik alanlarından biri olarak kabul edilir. Küresel ölçekte tanımlanan biyoçeşitlilik sıcak noktalarından üçü, yani Akdeniz Havzası, Kafkasya ve İran-Anadolu, Türkiye topraklarında kesişir. Yaklaşık on ila on iki bin bitki taksonu barındıran Türkiye florası, bütün Avrupa kıtasının florasıyla kıyaslanabilir bir zenginliğe sahiptir; üstelik bu taksonların kabaca üçte biri endemiktir, yani dünyada başka hiçbir yerde doğal olarak yetişmez.

Bu zenginliğin ardında birkaç etken yatar. Her şeyden önce Türkiye, Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin buluştuğu bir alandır: Nemli Karadeniz ormanlarından İç Anadolu'nun kurak bozkırlarına uzanan geçiş, birkaç yüz kilometre içinde çarpıcı bir çeşitlilik yaratır. Bunun yanı sıra sıradağlar, derin vadiler ve yüksek yaylalardan oluşan engebeli topoğrafya, birbirinden yalıtılmış sayısız mikroklima meydana getirerek türleşmeyi kolaylaştırmıştır. Anadolu'yu kuzeydoğudan güneye doğru çapraz biçimde kesen ve pek çok bitki türünün yayılış sınırını oluşturan doğal bir hat ise botanikçiler arasında "Anadolu çaprazı" (Anadolu diyagonali) olarak bilinir. Buzul çağlarında ise Anadolu, kuzeyden çekilen pek çok canlı için korunaklı bir sığınak işlevi görmüş; iklim yumuşadığında bu türlerin bir kısmı buradan yeniden kuzeye yayılmıştır.

Anadolu, insanlık tarihi açısından da özel bir önem taşır. Tarımın en erken izlerinden bazıları Güneydoğu Anadolu'da bulunmuş, Göbeklitepe gibi yerleşimler ise avcı-toplayıcı topluluklardan yerleşik yaşama geçiş sürecine dair tartışmaları derinden etkilemiştir. Bereketli Hilal'in kuzey ucunda yer alan bu bölge, buğday ve mercimek gibi ilk kültür bitkilerinin yabani akrabalarına bugün hâlâ ev sahipliği yapmaktadır. Bu yabani türler, kuraklığa ve hastalıklara dayanıklı yeni çeşitlerin geliştirilmesi için eşsiz bir genetik kaynak niteliği taşır.

Ne var ki iklim krizi, plansız kentleşme, baraj ve maden projeleri, aşırı otlatma ve sulak alanların kurutulması gibi etkenler, habitat kaybına yol açarak bu paha biçilmez ekolojik mirası tehdit etmektedir. Örneğin salep yapımında kullanılan yumrular için yabani orkidelerin doğadan bilinçsizce toplanması, bazı türlerin popülasyonlarını ciddi biçimde azaltmıştır. Dolayısıyla biyoçeşitliliği korumak yalnızca bölgesel bir sorumluluk değil, gezegenimizin biyolojik dengesini ve gelecekteki potansiyelini güvence altına almak adına evrensel bir ödevdir.